ഓണം

സ്നേഹം നിറഞ്ഞ ഓണാശംസകള്‍

Kerala Local News | Cochin | Local News

Kerala Local News | Cochin | Local News

സംസ്കൃതാധ്യാപകരുടെ ധര്‍ണ

 

KSTFന്റെ ആഭിമുഖ്യത്തില്‍ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുന്നയിച്ച് എറണാകുളം ഡി.ഡ.ഇ ഓഫീസിന്റെ മുന്നില് സംസ്കൃതാധ്യാപകര്‍ ആഗസ്ററ് 18 ശനിയാഴ്ച രാവിലെ 10.30മണിക്ക് നടത്തിയ ധര്‍ണ സംസ്ഥാന വൈസ് പ്രസിഡന്റ് ശ്രീ. രവികുമാര്‍ എസ് ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യുന്നു.  KSTF എറണാകുളം ജില്ല സെക്രട്ടറി ശ്രീമതി പി. രതി ആദ്ധ്യക്ഷം വഹിച്ചു.

സംസ്കൃതാധ്യാപകരുടെ ധര്‍ണ

KSTFന്റെ ആഭിമുഖ്യത്തില്‍ വിവിധ ആവശ്യങ്ങളുന്നയിച്ച് സംസ്ഥാനത്തെ എല്ലാ ഡി.ഡ.ഇ ഓഫീസുകളുടെ മുന്നിലും സംസ്കൃതാധ്യാപകര്‍ ആഗസ്ററ് 18 ശനിയാഴ്ച രാവിലെ 10 മണിക്ക് ധ‍ര്‍ണ നടത്തുവാന്‍ തീരുമാനിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാ സംസ്കൃതാധ്യാപകരും പങ്കെടുക്കണമെന്നു അഭ്യര്‍ത്ഥിക്കുന്നു.

सर्वेभ्यो स्वातन्त्र्यदिनाशंसाः

 वन्दे मातरम्

സംസ്ഥാനതലസംസ്കൃതദിനാഘോഷം

സംസ്ഥാനതലസംസ്കൃതദിനാഘോഷം

   കേരള സര്‍ക്കാര്‍ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ ആഭിമുഖ്യത്തില്‍ നാലാമത് സംസ്ഥാനതലസംസ്കൃതദിനാഘോഷം ആഗസ്ററ് 10 വെള്ളിയാഴ്ച എസ്. ആര്‍. വി. ഹയര്‍ സെക്കന്ററി സ്കൂള്‍ എറണാകുളത്തു വച്ച് ആരാധ്യനായ കൊച്ചി മേയര്‍ ശ്രീ. ടോണി ചമ്മണി രാവിലെ 10 മണിക്ക് ഉദ്ഘാടനകര്‍മ്മം നിര്‍വ്വഹിച്ചു. സംസ്കൃതത്തിന്റെ സവിശേഷതകള്‍ പൊതുസമൂഹത്തിന് മനസ്സിലാക്കുവാന്‍ ഇത്തരത്തിലുള്ള ദിനാചരണങ്ങള്‍ സഹായകരമാണ് എന്നദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. ചട‍‍‍ങ്ങില്‍ ആദ്ധ്യക്ഷം വഹിച്ച എറണാകുളം എം.എല്‍.എ. ശ്രീ. ഹൈബി ഈഡന്‍ സംസ്കൃതദിനാഘോഷം രാഷ്ടൈക്യത്തിനുതകുന്നതാണ് എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ടു. ജസ്റ്റിസ് (റിട്ട) റ്റി. എല്‍. വിശ്വനാഥ അയ്യര്‍ മുഖ്യാതിഥി ആയിരുന്നു.

   പ്രൊഫ. തുറവൂര്‍ വിശ്വംഭരന്‍ മുഖ്യപ്രഭാഷകനായിരുന്നു. മലയാളം പഠിക്കുന്നത്ര വിഷമം സംസ്കൃതം പഠിക്കുവാനില്ല എന്നദ്ദേഹമഭിപ്രായപ്പെട്ടു. സംസ്കൃതവും ആധുനികസമൂഹവും എന്ന വിഷയത്തില്‍ മനോഹരമായി ഡോ. പി.സി.മുരളീമാധവന്‍ സര്‍ പ്രഭാഷണം നടത്തുകയുണ്ടായി.  സംസ്കൃതം റിട്ട. പ്രൊഫ. ​ശ്രീമതി. ഒ.വത്സല ടീച്ചറിനെ, ഡെ.മേയര്‍ ഭദ്ര ബി. പൊന്നാട അണിയിച്ചാദരിച്ചു. ബാലസംസ്കൃതപ്രതിഭ സരസ്വതി എന്‍, നെ വത്സലടീച്ചര്‍ ഉപഹാരം നല്‍കി ആദരിച്ചു. സി.പി.ഒ. എം.ഒ.പുഷ്പേന്ദ്രന്‍ സ്വാഗതവും സംസ്കൃതം സ്പെഷ്യല്‍ ഓഫീസര്‍ ശ്രീമതി ഡോ. ടി.ഡി.സുനീതീദേവി കൃതജ്ഞതയും രേഖപ്പെടുത്തി. ഉച്ചക്കു ശേഷം ശ്രീ. എടനാട് രാജന്‍ നമ്പ്യാര്‍ അവതരിപ്പിച്ച പാഠകവും, ശ്രീലക്ഷ്മി സനീഷ് അവതരിപ്പിച്ച നൃത്തവും വിദ്യാര്‍ത്ഥികളുടെ മറ്റു കലാപരിപാടികളും അങ്ങേറി.

സംസ്കൃതദിനാഘോഷം 

കേരള സര്‍ക്കാര്‍ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവകുപ്പിന്റെ ആഭിമുഖ്യത്തില്‍ 4ാമത് സംസ്ഥാനതലസംസ്കൃതദിനാഘോഷം ആഗസ്ററ് 10 വെള്ളിയാഴ്ച എസ്. ആര്‍. വി. ഹയര്‍ സെക്കന്ററി സ്കൂള്‍ എറണാകുളത്തു വച്ച് നടക്കുകയാണ്. ഉദ്ഘാടനകര്‍മ്മം രാവിലെ 10 മണിക്ക് ആരാധ്യനായ കൊച്ചി മേയര്‍ ശ്രീ. ടോണി ചമ്മണി നിര്‍വ്വഹിക്കുന്നതാണ്. ചടങ്ങില്‍ എറണാകുളം എം.എല്‍.എ. ശ്രീ. ഹൈബി ഈഡന്‍ അധ്യക്ഷത വഹിക്കുന്നതും ജസ്റ്റിസ് (റിട്ട) റ്റി. എല്‍. വിശ്വനാഥ അയ്യര്‍ മുഖ്യാതിഥി ആയിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഈ ആഘോഷചടങ്ങിലേക്ക് ഏവരേയും സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നു. ചടങ്ങില്‍ 

महच्चरितमाला - ११

दयानन्दसरस्वती

सनातने वैदिकधर्मे कालव्यत्ययादुपचिताः केचिदनाचाराः अन्धविश्वासाश्च । एते तु पावनस्य वैदिकधर्मस्य प्रामुख्यापनयनाय प्रत्यक्षहेतवः अवर्तन्त । ईदृश्यां अवस्थायां प्रायेण जनाः अपथसञ्चारिणो धर्मभ्रष्टाश्च भवेयुः । एतां धर्मच्युतिं प्रतिरोद्धुं दयानन्दसरस्वत्या आर्यसमाजः स्थापितः ।

अयं महात्मा चतुर्विंशत्युत्तराष्टशताधिकसहस्रतमे क्रिस्ताब्दे (१८२४) गुर्जरदेशे जनिमलभत । अस्य पिता अम्बाशङ्करो नाम धनिकः । पित्रा मूलशङ्कर इत्याहूतस्य तस्य दीक्षानाम दयानन्दसरस्वतीति । कुशाग्रधिषणो∫सौ दयानन्दः बाल्य एव वेदानध्यैत, विशिष्य यजुषि परं वैदुष्यमविन्दत । अयं शैशवादारभ्य निरीक्षणे विमर्शे च निपुण आसीत् । बाल्य एव अयं भारते प्रसृतां वर्णव्यवस्थां तन्मूलामुच्चनीचभावानां विग्रहाराधनाम् अस्पृश्यतां च दूरीकर्तुमुपायान् चिन्तयन्नासीत् ।

जातुचिदसौ पित्रा सार्धं भगवतो नीलकण्ठस्य आराधनाय रात्रौ कमपि शिवालयमगमत् । तत्र बहवः शिवभक्ताश्चागमन् । प्रहरेषु गतेषु भूयांसो∫पि भक्ताः निद्रया देव्या परिष्वक्ताः वेद्यामशेरत । किन्तु तत्रैकाकी जाग्रन्मूलशङ्करः शिवनामानि जपन्नवर्तत । अभूच्च श्रीनिलयेभूतपूर्वः कश्चन चलनविशेषः । सकुतुकदृष्टिना बालेन सोयं चलनहेतुः कश्चिन्मूषिकः इति अवगतम् । ततश्चासौ मूषिकः शिवबिम्बमध्यास्त । दृष्ट्वा चेदं अयं निद्राणं स्वपितरं प्राबोधयत्। प्रचलायितः सो∫पि बाले सुते मूलशङ्करे मतिं न चकार, यथापूर्वं सुष्वाव च । यदृच्छया दृष्टिपथमागतया अनया घटनया, बालो मनसि निश्चिकाय यच्छिवाधिष्ठिता शक्तिः शिवविग्रहे न प्रवर्तत इति । सैव घटना एनं विग्रहाराधनां प्रतिषेद्धुं प्रेरयामास ।

दिनेषु गतेषु कदाचिदस्य सोदरी विषूचिकया मृतिमायात् । मातुलो∫पि कालेनैतेन दिवं गतः । प्रचलितेन आचारेण मृत्युकालेषु बन्धुभिः कृतं रोदनमपि मूलशङ्करं क्षुब्धहृदयमकरोत् ।

अनन्तरं जनसमाजे रूढमूलान् दुराचारान् उन्मूलयितुं धर्मतत्त्वानि परिष्कर्तुं च कृतनिश्चयो∫सौ एकविंशे वयसि स्वगृहान् परित्यज्य वव्राज । देशाद् देशमटन् अन्ते स हिमवतः सानुप्रदेशमवाप । तत्र तत्र अभिमुखमापतितान् जनचूषकान् पुरोहितान् अभ्ययुङ्क्त च सत्यम् । तेन सन्दृष्टाः सर्वे∫पि अभियुक्तं सत्यं प्रदर्शयितुं भृशमसमर्था बभूवुः ।

ततः स नर्मदाकूले योगिनः पूर्णाननन्दसरस्वत्याः शिष्यतां प्रपेदे । चतुर्विंशे वयसि दयानन्दसरस्वतीति दीक्षाभिधानं च स्वीचकार । ततस्तिस्रःसमाः मथुरायां विरजानन्दस्य यमिनः शिष्यत्वं चाविन्दतेति कथ्यते ।

अथ दयानन्दसरस्वती स्वकीयान् सिद्धान्तान् संगृह्य सत्यार्थप्रकाशमिति ग्रन्थं निरमात् । केचिद् एतं ग्रन्थं निरोद्धुं सर्वकारमभ्यर्थितवन्तः । एतस्मिन्नवसरे स्वसिद्धान्तानां प्रचारणाय आर्यसमाजमपि स्थापयामास । जातिभेदं, शैववैष्णवादि भेदञ्च पुरस्कृत्य प्रचलिता उच्चनीचभावना, सनातनधर्मावलम्बिनामनैक्यं, नूतनानामाशयानामङ्गीकारे वैमुख्यम् , इत्यादिभिः जर्जरितप्राये हिन्दुसमाजे नवतामूर्जस्वलतां च प्रसारयितुकामो योगवर्यो∫यं जीवितात् पलायनमकृत्वा कर्मनिष्ठयैव कालं निनाय। सतीप्रथा, पशुबलिः, शैशवविहाहः देवताप्रीत्यर्थं शिशूनां गङ्गायां निक्षेपः, स्त्रीणां देवदासीत्वेन समर्पणम्, आभरणविभूषितानां स्त्रीणां पुरोहितेभ्यो दानम् इत्यादयो दुराचाराः देशे∫स्मिन् तत्र तत्र प्रचलिता अवर्तन्त । तेषाम् उन्मूलनायाहर्निशं यतमानो∫यं याथास्थितिकानां शत्रुतामार्जयामास । वाग्वादैः प्रतिवादिनो जेतुं धार्मिकान् सामूहिकांश्च स्वसिद्धान्तान् प्रचारयितुं च सः प्रतिदिग्देशं पर्यटति स्म । एवं पदचारेण चरन्नयं योगी राज्ञां देशाधिपानामातिथ्येन तत्र तत्र वसन् आत्मना स्थापितस्य आर्यसमाजस्य बलं पोषयामास ।

अयं योगिवर्यः त्र्यशीत्यधिकाष्टादशशततमे क्रिस्त्वब्दे (१८८३) अक्तूबर् मासस्य त्रिंशे दिने निजां प्रकृतिमापेदे ।

20th friday 2 pm meeting at GGHS ekm connection with skt day celebration By DPI

20-07-2012, 2 -മണിക്ക് എറണാകുളം GGHS ല്‍ വച്ച് സംസ്ഥാനതല സംസ്കൃത ദിനാചരണത്തെ കുറിച്ച് ആലോചിക്കുന്നതിനായി ബഹുമാനപ്പെട്ട DPI ഒരു യോഗം വിളിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാ സംസ്കൃതാധ്യാപകരും പങ്കെടുക്കേണ്ടതാണെന്ന് DPI അറിയിക്കുന്നു.

द्विकर्मकधातवः

द्विकर्मकधातवः

डो. विजय् कुमार् एम्.

दुह्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष्, नी, हृ, कृष्, वह्, एते षोडशधातवः द्विकर्मकधातवः।

(ദുഹ്, യാച്, പച്, ദണ്ഡ്, രുധ്, പ്രച്ഛ്, ചി, ബ്രൂ, ശാസ്, ജി, മഥ്, മുഷ്, നീ, ഹൃ, കൃഷ്, വഹ്, ഇവയാണ് ദ്വികര്‍മകധാതുക്കള്‍.)

वाक्येषु कर्म कदाचित् एकं, कदाचित् द्वे च भवति । यथा - बालः वृक्षात् फलं पातयति । अत्र फलम् इति एकमेव कर्म तत्र द्वितीया च । अपरमुदाहरणं पश्यामः - भल्लूकः वृक्षं फलं अवचिनोति। अत्र वृक्षं, फलं इति द्वे कर्मणी । कुतः ? अवचिनोति इत्यत्र वर्तमानः चि धातुः उपर्युक्त द्विकर्मकधातुषु अन्तर्भवति ।अतः अत्र द्वयोः कर्मणोः अपि द्वितीया विभक्तिः ।

വാക്യങ്ങളില്‍ കര്‍മം ഒന്നോ രണ്ടോ ഉണ്ടാകാം. ഉദാഹരണത്തിന് - ബാലഃ വൃക്ഷാത് ഫലം പാതയതി. ഇവിടെ ഫലം എന്ന് ഒരു കര്‍മം മാത്രമേ ഉള്ളൂ. അവിടെ ദ്വിതീയാ വിഭക്തിയും വന്നു. ഇനി മറ്റൊരുദാഹണം നോക്കാം. ഭല്ലൂകഃ വൃക്ഷം ഫലം അവചിനോതി. ഇവിടെ വൃക്ഷം, ഫലം എന്ന രണ്ട് കര്‍മങ്ങള്‍ ഉണ്ട്. എന്തുകൊണ്ട് ? അവചിനോതി എന്നതിലെ ചി ധാതു മുകളില്‍ പ്രതിപാദിച്ച ദ്വികര്‍മകധാതുക്കളില്‍ അന്തര്‍ഭവിക്കുന്നതാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇവിടെ രണ്ട് കര്‍മങ്ങള്‍ക്കും ദ്വിതീയാവിഭക്തി വന്നത്. )

दुहादि षोडशधातूनाम् उदाहरणानि

दुह् -

अजपालः अजां पयः दोग्धि ।

राजा पृथिवीं कामान् दोग्धि ।

याच् -

याचकः प्रभुं भिक्षां याचते ।

भृत्यः कुपितं प्रभुं दयां याचते ।

(अत्र कुपितं इत्येतत् यद्यपि द्वितीया भवति तथापि प्रभुपदस्य विशेषणत्वेनैव गण्यते।)

पच् -

पाचकः तण्डुलान् ओदनं पचति ।

रामः शाकान् व्यञ्जनं पचते ।

दण्ड् -

सर्वकारः आज्ञालङ्खिनं पञ्चशतं दण्डयति ।

राजा चोरं द्विशतं दण्डयति ।

रुध् -

अजपालः अजां वृक्षं अवरुणद्धि ।

अश्वपालः अश्वं मन्दुरां रुणद्धि ।

प्रच्छ् -

शिष्यः गुरुं धर्मं पृच्छति ।

पथिकः माणवकं पन्थानं पृच्छति ।

चि -

भल्लूकः वक्षं फलानि अवचिनोति ।

बालिका लतां पुष्पाणि चिनोति ।

ब्रू -

तातः तनयं हितं ब्रूते ।

कृष्णः दुर्योधनं सन्धिं ब्रूते ।

शास् -

राजा जनान् धर्मं शास्ति ।

पुराणानि जनान् पुण्यं शासति ।

जि -

चैत्रः मैत्रं शतं जयति ।

पाण्डवाः कुरून् युद्धं जयति ।

मथ् -

देवासुरसङ्खः क्षीरनिधिं सुधां मथ्नाति ।

गोपिका दधि नवनीतं मथ्नाति ।

मुष् -

चोरः वणिजः शतं मुष्णाति ।

मार्जारः महानसं मोदकं मुष्णाति ।

नी -

कश्चित् अजां ग्रामं नयति ।

पिता पुत्रं विद्यालयं नयति ।

हृ -

रावणः सीतां लङ्कां हरति ।

चोरः गां स्वगृहं हरति ।

कृष् -

नृपतिः सपत्नं कारागृहं कर्षति ।

गजः बृहद्दारु ग्रामं नयति ।

वह् -

गर्दभः भारं ग्रामं वहति ।

राधा जलं गृहं वहति ।

कर्मद्वयं अवश्यं वा न वा

द्विकर्मकधातूनां प्रयोगे सर्वत्रापि द्वे कर्मणी स्यातां इति नियमः नास्ति । यथा - चोरः सुवर्णं अपहरति ।अत्र सुवर्णं इत्येकमेव कर्म हृ इति द्विकर्मकधातुना सह प्रयुक्तः ।यत्र तु अपादानादि कारकाणि अपादानादित्वेन अविवक्षितानि प्रयुज्यन्ते तत्रैव द्वे कर्मणी स्याताम् । कर्म च द्वितीयायामेव ।

(ദ്വികര്‍മകധാതുക്കള്‍ പ്രയോഗിക്കുമ്പോള്‍ എല്ലായ്പ്പോളും രണ്ട് കര്‍മങ്ങള്‍ വേണമെന്ന് നിര്‍ബന്ധമില്ല. ഉദാഹരണമായി ചോരഃ സുവര്‍ണം അപഹരതി എന്ന വാക്യത്തില്‍ സുവര്‍ണം എന്ന ഒരു കര്‍മം മാത്രമേ ഹൃ എന്ന ദ്വികര്‍മകധാതുവിനോടോപ്പം പ്രയോഗിച്ചിട്ടുള്ളൂ. എവിടെയാണോ അപാദാനാദി കാരകങ്ങള്‍ അപാദാനാദികളായി വിവക്ഷിക്കാത്തത് അവിടെയാണ് രണ്ട് കര്‍മങ്ങള്‍ വരുന്നത്)

प्रधानकर्म अप्रधानकर्म च

द्वयोः कर्मणोः मध्ये एकं प्रधानम् अपरं अप्रधानं च भवति । कर्ता किं उद्दिश्य कर्म क्रियते तदेव प्रधानकर्म ।वामनः बलिं वसुधां याचते इत्यस्मिन् वाक्ये वलिं प्रति वसुधायाः यचना एव वामनेन क्रियते इत्यतः वसुधायाः प्रधानकर्मत्वं वलेः अप्रधानकर्मत्वं च।

(രണ്ട് കര്‍മങ്ങളില്‍ ഒന്ന് പ്രധാനവും മറ്റൊന്ന് അപ്രധാനവുമാണ്. കര്‍താവ് ആരെ-എന്തിനെ ഉദ്ദേശിച്ചാണോ കര്‍മം ചെയ്യുന്നത് അതാണ് പ്രധാനകര്‍മം. വാമനഃ ബലിം വസുധാം യാചതേ എന്ന വാക്യത്തില്‍ ബലിയോട് വാമനന്‍ ഭൂമിയെയാണ് യാചിക്കുന്നത് എന്നതുകൊണ്ട് ഭൂമി പ്രധാനകര്‍മവും, ബലി അപ്രധാനകര്‍മവും ആകുന്നു)

द्विकर्मकधातूनां कर्तरि कर्मणि प्रयोगः

दुह्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष् इत्यादि द्वादशधातूनां कर्मणिप्रयोगे अप्रधानकर्म एव प्रथमा विभक्तौ भवति । यथा -

कर्तरिप्रयोगः - गोपालिका गां पयः दोग्धि ।

कर्मणिप्रयोगः - गोपालिकया गौः पयः दुह्यते ।

अत्र गौः इत्येतदेव अप्रधानकर्म ।अतः कर्मणि प्रयोगे तस्मात् प्रथमा विभक्तिः

(ദുഹ് മുതല്‍ മുഷ് വരെയുള്ള ൧൨ ധാതുക്കളുടെ കര്‍മണിപ്രയോഗത്തില്‍ അപ്രധാനകര്‍മം പ്രഥമാവിഭക്തിയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഉദാ. ശ്രദ്ധിക്കുക. ഇവിടെ ഗോവ് അപ്രധാനകര്‍മമായതുകൊണ്ട് അത് പ്രഥമാവിഭക്തിയിലേക്ക് മാറുന്നു.)

नी, हृ, कृष्, वह् इत्यादि चतुर्णां धातूनां कर्मणिप्रयोगे प्रधानकर्म एव प्रथमायां भवति । यथा -

कर्तरिप्रयोगः - कश्चित् अजां ग्रामं नयति ।

कर्मणिप्रयोगः - कोनचित् अजा ग्रामं नीयते ।

अत्र अजायाः प्रधानकर्मत्वमित्यतः तस्य प्रथमायां प्रयोगः ।

(നീ മുതല്‍ വഹ് വരെയുള്ള നാല് ധാതുക്കളുടെ കര്‍മണിപ്രയോഗത്തില്‍ പ്രധാനകര്‍മം പ്രഥമാവിഭക്തിയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഉദാ. ശ്രദ്ധിക്കുക. ഇവിടെ അജശബ്ദം പ്രധാനകര്‍മമായതുകൊണ്ട് അത് പ്രഥമാവിഭക്തിയിലേക്ക് മാറുന്നു.)

द्विकर्मकप्रयोगयुक्तान् वाक्यान् चित्वा लिखतु

१. रामः गीतां कवितां च पठति ।

२. बालः सुन्दरीं बालिकां निरीक्षते ।

३. माता पुत्रं विद्यालयं नयति ।

४. अध्यापकः शिष्यं गृहं आह्वयति ।

५. रामः धनिकं धनं याचते ।

६. याचकः लड्डुकं अपूपं च निर्माति ।

७. पथिकः काशीं पूनानगरं च गच्छति ।

८. भल्लूकः वृक्षं फलानि अवचिनोति ।

९. चोरः बहुमूल्यं सुवर्णं अपहरति । 

१०. कृषकः निम्बं बीजपूरं च रोपयति ।

११. उपाध्यायः वटुं धर्मं ब्रूते ।

१२. गोपालिका गां पयो दोग्धि ।

१३. वटुः बलिं वसुधां याचते ।

१४. पार्थिवः प्रतारकान् शतं दण्डयति ।

१५. गोपालकः गां व्रजम् अवरुमद्धि ।